سراب پور - اولین بار در ایام نوروز بود که کاربران اینترنت بهدنبال ورود به سایتهایی که طبق قانون بهعنوان متخلف شناخته شدهاند با صفحهای جدید مواجه شدند که کاربر را به سایتهای مجاز فعال در حوزههای مختلف هدایت کرده و دیگر عبارت قرمز رنگ «مشترک گرامی دسترسی به این سایت امکانپذیر نمیباشد»را نمایش نمیداد.
در صفحه جدید فیلترینگ سایتها که کاربران با آن مواجهند، سایتهایی در حوزههای فرهنگ و مذهب، خبری، خانواده، سرگرمی و علمی، خدمات اینترنتی و شبکه اجتماعی معرفی شدهاند تا پاسخگوی نیاز کاربر باشند. طراحان این صفحه هدف از این حرکت را مبارزه با جنگ نرم و حمایت از سایتهای ایرانی اعلام کردهاند و این در حالی است که به باور برخی از فعلان حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات این کار زیرپاگذاشتن حقوق کاربران و دخالت در سلیقه آنها را نیز به دنبال دارد.
نقض حقوق کاربران
همه با فیلترینگ آشنا هستیم. صفحهای که با رنگ آبی و قرمز به شما تفهیم میکند که طبق قوانین کشور شما مجاز به بازدید از سایت فیلتر شده نیستید. به نظر میرسد با افزایش تعداد سایتهایی که طبق قوانین کشور غیرمجاز شناخته میشوند، صفحه فیلترینگ به یکی از پربازدیدترین صفحههای اینترنتی تبدیل شده است. شاید همین امر نیز باعث شده تا مسوولان ستاد ساماندهی سایتها تصمیم به ایجاد تغییری اساسی در این صفحه بگیرند.
در اکثر کشورهای پیشرفته دنیا هیچ ارگانی حق دخالت و دستکاری اطلاعات کاربران را نداشته و این کار در پارهای مواقع جریمه هایی را نیز به دنبال دارد. به عنوان مثال در سپتامبر ۲۰۰۳ شرکت خصوصی VeriSign که اپراتور و پیمانکار ثبت دامنههای com. , .net است تلاش کرد تا به جای درخواستهای کاربران برای مشاهده دامنههایی که هنوز ثبت نشده بودند. آنها را به پرتال خود به نام Site Finder راهنمایی کند و فهرستی از سایتهای مشابه و فعال را به کاربر نمایش میداد.این مسئله خیلی زود باعث واکنش آیکان (ICANN) شد و VeriSign مجبور شد در فاصله کوتاهی این سرویس خود را غیرفعال کند. اگر چه شاید ایده VeriSign مورد پسند برخی کاربران نیز واقع شد اما مشخص است که همانطور که آیکان نیز واکنش نشان داد حقوق کلی کاربران و مفاهیم اولیه اینترنت را نقض میکند.
آنچه در بسیاری از کشورها به عنوان قانون وجود دارد و حتی در کشور ما نیز در آییننامهها و قوانین مرتبط با سرویسدهندگان اینترنت به صورت تلویحی اشاره شده است عدم دستکاری در اطلاعات درخواستی کاربران توسط شرکتهای سرویسدهنده است.
نمایش یک سایت یا صفحهای از یک سایت به جای درخواست کاربر برای مشاهده سایتی دیگر نقض حقوق کاربر است. البته طبیعی است که شرکتهای سرویسدهنده میتوانند براساس قوانین دسترسی کاربران را به یک سایت مسدود کنند اما این حق را ندارند که سایت دیگری را به جای سایت درخواستی کاربر نمایش دهند.
علیرضا شیرازی، کارشناس و مدیرسایت بلاگفا و پارسیک با تاکید بر نقض حقوق کاربران در صفحه جدید فیلترینگ میگوید: «به نظر میرسد که طراحان صفحه جدید فیلترینگ به نوعی قصد حمایت از سایتهای ایرانی را دارند و احتمالا قصد دارند که کاربر ایرانی را که به دلیلی قصد مشاهده سایتی فیلترشده را داشته دعوت به استفاده از سایتهای مفید ایرانی کنند. اما آنچه در صفحه جدید فیلترینگ صورت گرفته است به دلایلی که در ادامه اشاره خواهد شد به نوعی حقوق کاربران و مدیران سایتهای ایرانی را نقض کرده است.» او همچنین اعلام میکند: «وقتی در مورد صفحه فیلترینگ صحبت میکنیم از سایت یا یک پرتال صحبت نمیکنیم، کارکرد صفحه فیلترینگ نمایش پیام و آگاه سازی کاربر از عدم امکان دسترسی به یک آدرس خاص و احتمالا اطلاعاتی برای پیگیری فیلترینگ اشتباه است. نمایش صفحهای که بیشتر شبیه یک پرتال است به جای پیام مسدود بودن یک آدرس عملاً تغییر در ماهیت و محتوای درخواستی کاربر است. در نظر بگیرد که میتوان با همین استدلال در فردا روزی مثلاً در پاسخ به درخواست کاربری برای دیدن گوگل یک سایت وطنی نمایش داده شود که مطمئناً این قضیه بر خلاف قوانین آیکان است.»
به باور این کارشناس، اگر فرض کنیم که سیاستی که باعث طراحی صفحه جدید فیلترینگ شده است حمایت از سایتهای ایرانی است عملاً نمایش صفحهای با چند لینک محدود از سایتهای ایرانی دخالت آشکار دولت در رقابت سالم سایتها در جذب کاربر است.
مبارزه نرم
از نگاه برخی فعالان طراحی صفحه فیلترینگ علاوه بر کاستیهایی که به همراه دارد میتواند نشانهای از تغییر در نگرش مسوولان و توجه آنها به بخش فرهنگی باشد اما هنوز مشخص نیست که سایتهای لینک شده در این صفحه بر چه اساسی انتخاب و براساس چه معیاری رتبه بندی شده و در فهرست سایتها نمایش داده میشوند. بطور مثال چه معیاری در انتخاب سایتهای خبری بوده است؟ و یا چگونه سایتی با موقعیت، ترافیک و کاربران بسیار بالاتر از سایتی دیگر در فهرست لینکها پایین تر از آن سایت قرار دارد یا حتی در فهرست نیست؟
عبدالصمد خرمآبادی، دبیر کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه قانون جرائم رایانهای، در توضیح هدف ارائه صفحه فیلترینگ جدید میگوید: «دشمن با ما جنگ نرم را شروع کرده و ما خواستیم با این صحفه فیلترینگ به آن پاسخی بدهیم. دشمن میخواهد کاربران و جوانان کشور را به سایتهای خلاف قانون،علیه مذهب، علیه اخلاق و سایر سایتهای مجرمانه بکشاند بنابراین ما تصمیم گرفتیم یک سری سایت که فعالیت قانونی داشته را به کاربران معرفی کنیم. ما مخالف اطلاعرسانی نیستیم و میخواهیم اطلاعرسانی کنیم اما در کنار آن با جوسازی دشمن و کارهای غیر قانونی آنها نیز مبارزه میکنیم.»
او همچنین نقض حقوق کاربران توسط صفحه فیلترینگ جدید را رد میکند و براین باور است که این صفحه به هیچ وجه حقوق کاربر را نقض نمیکند چرا که این صفحه جدید کاربر را مجبور به کلیک کردن روی سایتهای معرفی شده نمیکند و تنها به او پیشنهاد میدهد.
خرمآبادی در واکنش به هوشمند نبودن این صفحه چنین اظهار میکند که در نظر داریم که در آیندهای نزدیک این صفحه را هوشمند کنیم اما در حال حاضر کاربر دقیقا نمیداند که چه مطلبی را جستوجو میکند و مشخص نیست چه انگیزهای از این جستوجو دارد. بنابراین به طور دقیق نمیتوان حدس زد که کاربر به دنبال چه موضوعی است تا ما این صفحه را هوشمند کنیم. اما ما به دنبال این هستیم که تا حد امکان این صفحه را هوشمند کنیم.
هدف و وسیله
هرچیزی جایی دارد. برای رسیدن به هر هدفی هم باید به دنبال ابزار مناسب آن گشت. حمایت اط سایت های ایرانی و مبارزه با جنگ نرم دشمنان هم چیزی نیست که کسی با آن مخالفتی داشته باشد. اما در اینکه آیا صفحه فیلترینگ جای مناسبی برای حمایت از سایت های ایرانی باشد باید کمی تردید داشت.