در اردیبهشت ماه همین امسال بود که عضو کمیسیون اصل نود مجلس شورای اسلامی بعد از یکی از جلسات علنی مجلس به خبرنگاران خبر خوبی داد و آن هم در دستور کار قرار گرفتن پرونده‌های زباله‌های بیمارستانی بود. آن زمان بحث تصمیم‌گیری در مورد نحوه امحای زباله‌های بیمارستانی، بسیاری از افراد جامعه از جمله مسئولان و دلسوزان محیط زیست و البته مردم را خوشحال کرد اما علاوه بر زباله‌های بیمارستانی - که امکان عفونی و آلوده بودن آنها به ویروس هپاتیت و ایدز(DIC) وجود دارد- مسأله وجود سرنگ‌های افراد معتاد تزریقی را به همه از جمله مسئولان گوشزد کرد. موضوعی که تنها سازمان بهزیستی و وزارت کشور مسئول و متوجه آن نبودند بلکه سازمان حفاظت از محیط زیست و شهرداری‌ها هم خطر را بیخ گوش خود احساس می‌کردند. با این یادآوری این سئوال به ذهن پرسشگر مسئولان خطور کرد که مسئول امحاء سرنگ‌های یک یا چندین بار مصرف شده معتادان تزریقی کیست و چه نهاد یا سازمانی باید در این وظیفه خطیر خود را مسئول و پیش‌قدم بداند؟  

قسمت خوب ماجرا

در انتهای یکی از کوچه‌های باریک پایین‌ترین محله‌های شهر تهران مکانی است که هر روز خانه امید کسانی است که از دو دسته خارج نیستند؛ دسته اول کسانی هستند که بیماری اعتیاد روح و جسم‌شان را خسته و فرسوده کرده و برای ادامه حیات راهی جز ترک اعتیاد نمی‌بینند و دسته دوم کسانی هستند که هنوز برای ترک این بیماری اراده نکرده‌اند اما، از آسیب‌های آن آگاهند و به دنبال راهی برای کاهش آسیب هستند.

مرکز کاهش آسیب اعتیاد (DIC) آهنگ رهایی یکی از صدها مرکز ترک اعتیاد خصوصی است که با دریافت مجوز از سازمان بهزیستی کشور فعالیت می‌کند و هر روز میزبان بیش از صد نفر از معتادان در حال بهبودی است. این مرکز از سال 86 افتتاح شده و تا امروز موفق شده تعداد زیادی از معتادان محله‌های اطراف مرکز را از این بیماری برهاند.

به گفته سهیلا تاجر مدیر مرکز آهنگ رهایی، بیماران هر روز صبح با دریافت متادون در مرکز حاضر می‌شوند و بعد از مصرف متادون با چای و نبات از آنها پذیرایی می‌شود. بعد از چای و نبات همه توی سالن مرکز جمع می‌شوند و علاوه بر اینکه فیلم می‌بینند با هم گپ هم می‌زنند.

بعد از تفریح دیگر نوبت به کلاس‌های آموزشی می‌رسد. هر روز هم مباحث مختلفی در کلاس مطرح می‌شود.

آشنایی بیماران با بیماری ایدز ، مشاوره گروهی، آموزش تزریق سالم از برنامه‌های آموزشی روزهای مختلف است. بعد از کلاس هم همه افراد مراجعه‌کننده یک وعده غذای گرم دریافت می‌کنند و بعد از آن نوبت به نظافت مرکز می‌رسد.

نظافت مرکز را خود بیماران به عهده گرفته‌اند و به عنوان همیار به مرکزی که همه تلاشش را برای پاکی‌شان می‌کند، یاری می‌دهند.

اما طبقه پایین قسمت خوب ماجراست

قسمت بد ماجرا

. مشکل عمده مرکز آهنگ رهایی و بسیاری از دیگر مراکز DIC تلنبار شدن سرنگ‌های یک بار مصرف معتادان است که توسط مرکز تحویل گرفته می‌شود.

از پله‌های پشت مرکز که به طبقه دوم بروید اطاق زیر شیروانی پر است از سطل و دبه پر از سرنگ مصرف شده بود.

تاجر ماجرای جمع‌آوری‌های سرنگ را این طور تعریف می‌کند:"از سال 86 که مرکز ما افتتاح شد شهرداری وظیفه جمع‌آوری سرنگ‌ها را به عهده داشت تا اینکه از یکی دو ماه گذشته این کار متوقف شد."

با توجه به اینکه تیم سیار مرکز وظیفه نظارت بر محله‌های پرخطر اطراف و سرنگ‌های رها شده در فضای شهری را نیز بر عهده دارد امکان آلوده بودن سرنگ‌های انباشته شده در مرکز زیادتر است و همین خطر ابتلای کارکنان به بیماری‌های عفونی منتقله از راه خون از جمله هپاتیت و ایدز  را افزایش می‌دهد.

اما تاجر اظهار امیدواری می‌کند که بعد از این مدت با رایزنی‌های مختلفی که از طریق بهزیستی با وزارت بهداشت انجام داده‌اند قول تحویل گرفتن سرنگ‌های مصرف شده از طریق یکی از بیمارستان‌های نزدیک مرکز و امحاء آن همراه با سایر زباله‌های بیمارستانی داده شده است.

با این حال و با اینکه از طرف وزارت بهداشت قول دریافت سرنگ‌ها به مراکز ترک اعتیاد سازمان بهزیستی داده شده است مشکل دیگری باقی مانده و آن حمل و نقل این سرنگ‌ها است.

تاجر می‌گوید:"از طرف بیمارستان از ما خواسته شده که خودمان این حجم زیاد از سرنگ‌ها را به بیمارستان تحویل دهیم و با توجه به خطر آفرین بودن سرنگ‌ها، حمل و نقل آنها با خودروهای معمولی کار عاقلانه‌ای نیست و در صدد هستیم با رایزنی‌ بیشتر با بیمارستان ترتیبی اتخاذ شود تا سرنگ‌ها با ماشین‌های مخصوص جابه‌جا شود.

زباله‌های بیمارستانی؛ عامل خطرآفرین در محیط زیست

نبود ضمانت اجرایی در قانون پسماندهای شهری و همین‌طور جدی نبودن وزارت بهداشت به عنوان متولی، جمع‌آوری و ساماندهی زباله‌های بیمارستانی را مورد توجه قرار داده است. آمارها می‌گوید 50 درصد زباله‌های تولید شده بیمارستانی شهر تهران در حال عفونی شدن هستند که به علت تفکیک نشدن آنها از مبدأ با بقیه زباله‌‌های بیمارستانی نیز عفونی و خطرناک می‌شوند. حال کافی است به این زباله‌ها، سرنگ‌های مصرف شده معتادان تزریقی نیز اضافه شود تا میزان هجوم بیماری به محیط زیست مشخص شود و این وظیفه خطیر وزارت بهداشت را به آنها گوشزد می‌کند.

طبق قانون مدیریت پسماندها مسئول اجرایی مدیریت پسماندهای بیمارستانی وزارت بهداشت است و سازمان حفاظت محیط زیست در این امر مسئولیت نظارتی دارد.

مدیرکل دفتر بررسی آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به این مطلب اعلام می‌کند:"سیستم زباله‌سوز مرکزی که کمترین اثر زیست محیطی را به دنبال دارد انتخاب و به وزارت بهداشت معرفی شده اما مسئولان وزارت بهداشت بر تعبیه سیستم اتوکلا و تأکید دارند. با توجه به اینکه سیستم اتوکلا و فقط زباله‌های عفونی را از بین می‌برد و تأثیری بر باقی پسماندهای بیمارستانی ندارد، اگر این زباله‌ها دفن شوند، آلودگی آن به آب‌های زیر زمینی منتقل شده و به طور حتم شاهد انتقال انواع عفونت‌ها و شیوع بیماری‌ها خواهیم بود.  در امریکا، سالانه 130 هزار نفر به دلیل آلودگی زباله‌های بیمارستانی دچار بیماری‌های عفونی می‌شوند و این در حالی است که شش درصد از این تعداد مبتلا به بیماری ایدز  و هپاتیت  می‌شوند و در صورتی که فکر اساسی برای نحوه صحیح رفع آلودگی زباله‌های بیمارستانی در کشور صورت نگیرد، ما نیز گرفتار این وضعیت خواهیم شد.

یک استان و 15 هزار سرنگ آلوده

بررسی وضعیت سرنگ‌های مصرف شده در استان‌های سراسر کشور و نحوه امحاء آنها نشان می‌دهد تنها استان‌هایی که تعداد مراکز DIC کمتری دارند با مشکل مواجه نیستند و موفق شده‌اند با رایزنی و روابط انسانی این مشکل را حل کنند. به عنوان مثال در استان اردبیل یک تیم سیار برای جمع‌آوری سرنگ‌های استفاده شده در سطح شهرفعالیت می‌کند.  در  استان ایلام 3 تیم سیار و گیلان با سه مرکز ثابت مشکل چندانی برای تحویل سرنگ‌ها به مراکز بهداشتی ندارند. قطعاً دلیل فقدان مشکل هم تعداد کم سرنگ‌های ‌انباشته شده است که بیمارستان‌ها به راحتی می‌پذیرند.

اما وقتی سراغ استان‌های بزرگ‌تر با تعداد DIC های  بیشتر و خدمات‌رسانی گسترده‌تر می‌رویم این مشکل بیشتر می‌شود . استان مرکزی با داشتن چهار مرکز مخصوص مردان و یک مرکز مخصوص خانم‌ها یکی از پر دردسرترین استان‌ها در جمع‌آوری و امحاء سرنگ‌های آلوده است. معاون امور پیشگیری بهزیستی استان مرکزی با تشریح خدمات ارایه شده استان در مسأله ترک اعتیاد می‌گوید:"بهزیستی اولین و بهترین اقدامات را برای درمان اعتیاد و کاهش آسیب در سطح استان انجام می‌دهد اما متأسفانه عدم همکاری دیگر نهادهای مرتبط ممکن است باعث دلسردی در کار ما شود.  

حمیدرضا شمسی با اشاره به برگزاری جلسات متعدد با شورای هماهنگی ستاد مبارزه با موادمخدر، وزارت بهداشت می‌گوید:"در جلسات متعددی که با مسئولان وزارت بهداشت و درمان و ستاد مبارزه با موادمخدر برگزار می‌کنیم به نتیجه می‌رسیم و توافق می‌شود که هماهنگی‌های لازم برای تحویل سرنگ‌ها توسط بیمارستان‌ها انجام شود اما متأسفانه همه بیمارستان‌های شهر اراک همچون بیمارستان ولیعصر از تحویل گرفتن سرنگ‌ها امتناع می‌ورزند.  وی البته اظهار داشت:"تنها بیمارستانی که در سطح استان با ما همکاری می‌کند بیمارستان شهید مدرس ساوه است که سرنگ‌های جمع‌آوری شده در DIC و سطح شهر را تحویل می‌گیرد.  به گفته معاون امور پیشگیری سازمان بهزیستی استان مرکزی در همایشی که توسط مردم و انجمن‌های مردم‌نهاد برای جمع‌آوری سرنگ‌ها برگزار شد سه هزار سرنگ از سطح شهر جمع‌آوری شده و در حال حاضر در مجموع 15 هزار سرنگ مصرف شده که احتمال آلوده بودن آنها زیاد است در مراکز DIC خطرآفرین هستند.

معاون امور پیشگیری بهزیستی در پاسخ به این سئوال خبرنگار مهرنو که تاکنون چه هماهنگی‌هایی با وزارت بهداشت در مورد دریافت و امحاء سرنگ‌های مصرف شده صورت گرفته است می‌گوید:"تا امروز دو بار با مدیرکل دفتر سلامت روانی اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت و درمان در این مورد مکاتبه کرده‌ایم که تا امروز هیچ پاسخی به مکاتبات ما داده نشده است و اگر چه در برخی از استان‌ها و حتی استان تهران مسئولان بعضی از DIC‌ها موفق شده‌اند سرنگ‌های مصرف شده را به بیمارستان‌ها تحویل دهند اما این تنها از طریق روابط دوستانه و به صورت شخصی صورت گرفته است.  تا پایان تهیه و نگارش این گزارش بارها تلاش کردیم با مسئولان وزارت بهداشت تماس داشته و علت سهل‌انگاری آنها در این زمینه را جویا شویم ولی متأسفانه نه تنها موفق به برقراری تماس نشدیم بلکه متوجه سردرگمی در ادارات مختلف این وزارت‌خانه به دلیل عدم آگاهی دقیقی از مسئول رسیدگی به این ماجرا شدیم.